Milli Mücadele’nin kadın kahramanlarından: Halide Edip Adıvar

Türk edebiyatının seçkin isimlerinden Halide Edip Adıvar’ın vefatının üzerinden 62 yıl geçti.

Halide Edip, Milli Mücadele’ye olan katkıları, İzmir’in işgalinden sonra, İstanbul halkını harekete geçirmek için yaptığı konuşması, Sakarya Savaşı sırasında “onbaşı” unvanı alması, Türk edebiyatına “ilk savaş romancısı” olarak kazandırdığı eserleri ve Anadolu Ajansı’nın kuruluş çalışmalarındaki emeği ve isim anneliğiyle Türk tarihinin önde gelen isimlerinden oldu.

Sadece yurt içinde değil, yurt dışında da birçok çalışma ve çeviride imzası bulunan Halide Edip Adıvar, Türk kadınının vatanperverliği ve zekasıyla yabancı basın tarafından da ilgi gördü.

“Dünyanın en zeki 5 kadını” arasında gösterildi

Adıvar’ın 1938 ve 1947 yıllarında yabancı basında yer alan haberleri, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri envanterinde araştırmacıların hizmetine sunuldu.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri başkanlığından alınan bilgiye göre, Washington Daily News gazetesinin 31 Ağustos 1938 tarihli sayısında, Halide Edip Adıvar’ın Vassar Kadın Koleji tarafından, “dünyanın en zeki 5 kadını” arasında gösterildiğine ilişkin haber dikkati çekti.

Halide Edip Adıvar kimdir?

İstanbul’da 1884’te Sultan 2. Abdülhamid Han’ın Ceyb-i Hümayun Başkatibi Mehmet Edip Bey ile Fatma Bedrifem Hanım’ın çocukları olarak dünyaya gelen Halide Edip, annesini küçük yaşta yitirince çocukluğunu anneannesinin ve büyükbabasının yanında geçirdi.

Üsküdar Amerikan Kız Koleji’ne 1893’te giren Halide Edip, bir yıl sonra buradan ayrılmak zorunda kaldı. Halide Edip, özel hocalardan Arapça, İngilizce, Fransızca ve müzik dersleri aldı.

İngilizce öğretmeninin teşvikiyle John Abbot’un “Mother” isimli kitabının çevirisini yaptı. Mahmut Esat Efendi’nin düzenlemesiyle “Mader” adıyla basılan eser, Halide Edip’e, Sultan Abdülhamid tarafından “Şefkat Nişanı” verilmesine vesile oldu. 1899’da ikinci kez başladığı kolejden 1901’de mezun oldu.

Halide Edip, aynı yıl matematik dersleri aldığı Salih Zeki Bey’le evlendi. Bu evlilikten Ayetullah ve Hikmetullah Togo isminde iki oğlu dünyaya geldi.

Yazıları nedeniyle tehditler aldı

Tevfik Fikret’in yönetimindeki Tanin gazetesinde “Halide Salih” imzasıyla yazılar kaleme alan Halide Edip, yazılarını daha sonra farklı yayınlarda sürdürdü. Yazıları nedeniyle tehditler alan Halide Edip, 31 Mart Olayları sırasında Mısır’a gitti. Halide Edip, 1909’da yurda döndükten sonra yazılarına devam etti ve 1910’da eşi Salih Zeki’den boşandı.

Maarif Nazırı Sait Bey’in teklifiyle kız öğretmen okullarında öğretmenlik ve vakıf okullarında müfettişlik yaptı. Bu dönemde gözlemlediği İstanbul’un arka mahalleleri, “Sinekli Bakkal” romanını yazmasına katkıda bulundu. Halide Edip, bu süreçte Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura gibi isimlerin yazılarından etkilendi.

Balkan Savaşı sırasında kadınların toplum hayatına katılması ve eğitilmesi amacıyla ilk kadın derneği olan Teali-i Nisvan (Kadınların Durumunu Yükseltme) Cemiyeti’ni kurdu. Cemal Paşa’nın teklifiyle Lübnan, Beyrut ve Şam’da okulları düzenleyip açmak üzere Suriye’ye gitti. Kendisi Suriye’deyken babasına verdiği vekaletnameyle 1917’de 1. Meclis döneminde ilk Sağlık Bakanı olarak görev yapan doktor Adnan (Adıvar) ile evlendi.

Aynı yıl “Mev’ud Hüküm” ve ilk tiyatro oyunu “Kenan Çobanları”nı yazdı. 1918-1919’da İstanbul Darülfünun’da Batı edebiyatı dersleri verdi.

İşgale karşı direnişin gelişmesine katkıda bulundu

Halide Edip, 15 Mayıs 1919’da İzmir’in işgalinden sonra düzenlenen Fatih, Üsküdar ve Sultanahmet mitinglerine konuşmacı olarak katıldı. Özellikle Sultanahmet mitinginde yaptığı konuşma çok etkili oldu ve hiç unutulmadı. Büyük Mecmua ve Vakit’teki yazılarıyla işgale karşı direnişin gelişmesine katkı sundu.

Bu yıllarda Anadolu’ya gizlice silah kaçırma işinde de görev alan Halide Edip, 1920’de eşiyle Anadolu’ya geçerek Milli Mücadele için çalışmalara katıldı.

İstanbul’un 16 Mart 1920’de işgal edilmesinden 5 gün sonra yola çıkan Yunus Nadi Abalıoğlu ile Halide Edip’in bulunduğu iki kafile, 31 Mart’ta Geyve’de buluştu. İki aydın, o dönem “Akhisar” ismiyle bilinen bugün Sakarya’nın Pamukova ilçesindeki tren istasyonunda, Ankara’ya gider gitmez bir ajans teşkilatı kurulmasını görüştü. Bu görüşmenin ardından 6 Nisan 1920’de Anadolu Ajansı’nın kuruluşu gerçekleştirildi. Halide Edip Adıvar, AA’nın isim annesi olarak tarihe geçti.

Cumhuriyetin kurucusu Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk, Milli Mücadele ateşini tutuşturduğu bütün yurda gönderdiği tarihi genelgeyle Anadolu Ajansı’nın kuruluşunu duyurdu.

Kuruluşu tüm yurda duyurulan Anadolu Ajansı, bir süre Ziraat Mektebi’nde ayrılan bir odada çalışmalarını yürüttü. Halide Edip de anılarında Ankara’ya geldiğinin beşinci günü “Karargah”ta, “dar ve uzun odalardan biri”nin kendisine ayrıldığını ve eşyaların “dosya rafları, sandalye, iki masa ve eski bir yazı makinesi”nden ibaret olduğunu belirtti.

Yunan zulmünü raporlaştırdı

Ankara’da Yunus Nadi’nin Hakimiyet-i Milliye gazetesine yardım eden Halide Edip, bir yandan da yabancı gazetelerin tercümelerini yaptı. Hilal-i Ahmer’de (Kızılay) Ankara Şubesi Başkanı oldu.

Sakarya Savaşı sırasında onbaşı oldu. 1921 ve 1922 arasında Tetkik-i Mezalim Komisyonu’nda Yunan ordusunun çekilirken bıraktığı hasarı ve halka yaptığı zulümleri raporlaştırdı.

Halide Edip’e, savaş sonunda “çavuş” rütbesi verildi. Bu dönemde yaptığı gözlemlerle “Ateşten Gömlek”, “Vurun Kahpeye” romanları ile “Dağa Çıkan Kurt” hikaye kitabını yazdı.

Cumhuriyet’in ilanından sonra Halide Edip, Akşam, Dergah, İkdam, Vakit, Hakimiyet-i Milliye, Son Telgraf gazete ve dergilerinde yazı hayatını sürdürdü.

1950’de İzmir milletvekili seçildi

Milli Mücadele’den sonra kurucuları arasında Adnan Adıvar’ın da bulunduğu Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılması ve çıkan siyasi ihtilaflar yüzünden eşiyle 1925’te Türkiye’den ayrılmayı tercih etti.

Halide Edip, 1939’a kadar 14 yıl boyunca yurt dışında yaşadı. İngiltere, Fransa ve ABD’de konferanslara katıldı ve üniversitelerde ders verdi. 1935’te Hindistan’a giderek Müslüman üniversitesi Camia-ı Milliye’nin kurulması için düzenlenen kampanyayı destekledi. İstanbul Üniversitesi’nde 1940’ta İngiliz Edebiyatı dersleri verdi. 1950’de Demokrat Parti listesinden İzmir milletvekili seçildi.

Bazı görüş ayrılıkları nedeniyle 1954’te milletvekilliğinden ayrılarak üniversiteye dönen Halide Edip, son döneminde kendini tamamen edebiyata adadı, anılarına yer verdiği “Mor Salkımlı Ev” kitabını kaleme aldı.

Halide Edip Adıvar, 9 Ocak 1964’te 80 yaşında hayatını kaybetti ve cenazesi İstanbul Merkezefendi Mezarlığı’na defnedildi.

“Hamlet” ve “Hayvan Çiftliği”ni Türkçe’ye kazandırdı

Peyami Safa’nın “Tek Türk savaş romancısı” dediği Halide Edip, geride “Heyula”, “Raik’in Annesi”, “Seviye Talib”, “Handan”, “Yeni Turan”, “Son Eseri”, “Mev’ud Hüküm”, “Ateşten Gömlek”, “Kalp Ağrısı”, “Vurun Kahpeye”, “Zeyno’nun Oğlu”, “Sinekli Bakkal”, “Yolpalas Cinayeti”, “Tatarcık”, “Sonsuz Panayır”, “Döner Ayna”, “Akıle Hanım”, “Kerim Usta’nın Oğlu”, “Sevda Sokağı Komedyası”, “Çaresaz” ve “Hayat Parçaları” adlı romanlarını; “Mor Salkımlı Ev”, “Türk’ün Ateşle İmtihanı” hatıra kitaplarını ve “Kenan Çobanları”, “Maske” ve “Ruh” adlı tiyatro oyunlarını bıraktı.

Halide Edip, ayrıca George Orwell’in “Hayvan Çiftliği”, Shakespeare’in “Hamlet” gibi önemli eserlerini de Türkçe’ye kazandırdı.